ARRATIA, NABARRAKO MERINDADEA

ARRATIA, NAFARROAKO MERINDADEA
Aitzol Altuna Enzunza

Nafarroako konde eta jaunak, Goi Erdi Aroan, tenente hutsak bai¬no ez ziran azken baten: zerga-biltzaileak, justizia ezarten ebenak eta Nafarroako erreinuaren de¬fendatzaileak, erregearen izenean. Normalean, hainbat tenentziaren buru izaten ziran, eta erregeak, behar izan ezkero, beste batzue¬tara mobiduten zituan, erreinuaren beharrizanen arabera. Bizkaiko konderria edo jaurerria izeneko tenentzia lau merindadek edo unidade administratibok osotzen eben: Busturiakoak, Markinakoak, Uribekoak eta Arratiakoak.

1075. urtean egiten da berba le¬henengoz Bizkaiko merindade ba¬ten gainean, eta, apur bat geroago, Durangaldean, Iurretako San Mar¬tin ermitearen gaineko salmenta-eskritura baten; bertan, Abadiñoko abatak parte hartzean dau, eta honako hau ageri da: "...Blagga Ezteriz merino en tota Bizcahia". Merino bat izaten zan, beraz, me¬rindadeetako burua. Merindadeak Bizkaiko Batzar Nagusiak baino maila bajuagoko batzarrak egiten zituen. Batzar horreetan ,eskualde bakotxeko gaien gainean egiten zan berba: kaminoak konpontzea, herri-lurrak zelan erabili, animalia kaltegarrien kontrola, eta abar. Mendi-lepoak izaten ziran merin¬dadeen arteko mugak.
Arratiako bailara Bizkaiko lau merindadeetako bat zan, eta 1051tik jasota dago baegoala "Senior lope Garçeiz arratiensis" izeneko jaun bat. Busturiako Axpe¬ko ("Izpea" idatzita) Andra Mariren donazinoaren sinatzaileetako bat da, Bizkaiko jaun Eneko Lopez "Ezkerra"gaz ("Enego" sinatzen dau) eta Iruñea-Nafarroako erre¬ge Santxo Gartzea IV.agaz batera ("Naiarakoa"): "reinante Garsea rex in Pamplona, in Castella Vetula et in Alava" (mugako lurrak).

Halanda ze, Barazarreko kami¬noa merkataritza-bide garrantzit¬sua zan Nafarroako erreinu baskoia¬ren barruan. Kamino horrek Bizkaia eta Arabako Lautada lotzean zituan Vitoria-Gasteizko uri nafarreraino (1181). Zeanuritik Barazarrerako bidea ez joian gaur egunekoa doan lekutik; orain dala gitxi topau dan harbide batek Otzerinmendi, Un¬durraga, Ipiñaburu eta Abarakorta zeharkatzen zituan Saldropora iristeko.

Eta "Lope Garçeiz arratiensis" nor ete zan; ba, Juan Eduardo edo Eustaquio Delmas bilbotarrak (1820-1892) Guía histórica des¬criptiva del viajero en el Señorío de Vizcaya liburuan dinoanez, zumeltzutarren torrea, Urkizun egoana, gaur egun San Andres eleizea dagoan lekuaren ondoan, 781. urtean eregi eban Santxo Noreñakoak. Zumeltzutarrak Elexabeitikoak ziran izatez. Artea edo Gaztelu-Elexabeitiko eleiza¬tea Elexabeitiko San Migel (XI. mendeko ermitea daukana) eta Gazteluko Andra Mari errepublikak batuta sortu zan. Gaztelu izena Fortunio Martínez Zumeltzukoa kapitain nafarraren aginduz 869. urtean eregitako gaztelutik jator¬ko; Barazarreko bidea kontroletan eban, eta XVI. mendean barriro eregi zan. Gaur egun, "gaztelu edo torrea" izenetik ezagutzen da. Ez dirudi Delmasen datak oso fida¬garriak diranik, baina, seguruenik, zumeltzutarrak Arratiako familiarik garrantzitsuena izango ziran Nafa¬rroako erreinuaren mendeetan.

Baina ez zan dana bakea estadu baskoi zaharrean. Gaztelako errege Alfonso VIII.ak, adinez nagusi egin zanean, bere arbasoen ahaleginai jarraipena emonaz, barriro ekin eutsan Nafarroako erreinuaren konkisteari, eta 1173ko urri le¬henengoaren 18an eraso egin eutsan. Erreinu baskoian, On Bela Ladron Gebarakoa ("Ladron de Nabarra"), Bizkaiko jauna edo tenentea, erreinuko familiarik garrantzitsuenetakoa zan; lurrak eta torretxe nagusi bat eukiezan Araban (Garaion), eta Oñatiko jaunak ziran. Bizkaiko jaun titulua jaubetzan euki gureak, Gaztelak Nafarroari inbadidutako lurrak kotrolau gureak eta Atapuercako eta Peñalengo errege-hilketen eraginez (1054koa eta 1076koa, hurrengorik hurrengo) erreinu baskoiak eukan ahultasunak bul-tzatuta, Lopez Harokoak traizionau egin eben Nafarroa, eta, ondorioz, Nafarroa Mendebalde osoko eta, beraz, Bizkaiko jaurerriko buruza¬gitzatik kendu zituen eta, hareen ordez, gebaratarrak ipini ziran.

Londresko arbitrajeko laudora jo eben gaztelarrak eta nafarrak, eta laudo horrek, 1177an, itzuli egin eutsazan Nafarroari inbadidutako lurrak, baina gaztelarrak ez eben Arrigorriagako Malmasineko gazte¬lua itzuli gura izan, hain zuzen be, Ingalaterrako uriburura joandako enbaxadore baskoiak berenberegi erreklametan ebena. Malmasine¬ko gotorleku nafarrak "Etxebarriko bidea" eritxonaren bidegurutzea kontroletan eban. Bide horrek Bizkaiko jaurerriko uriburua –Ber¬meo– eta mesetea lotzean zituan Altubetik, eta bidegurutze horretan lotzean zan Castro Urdialestik Bal¬masedara etorren bidea, Malmasi-nera Begoñako portuan kokatutako alkazarretik (Bilbao) eta Ibaizabal- Nerbioiren gaineko zubi famadutik (San Antongo zubia deitzean jako gaur egun) igoten ebana.

Holan etorri zan Santxo Gal¬dakao eta Torrezabalekoa, Nafa¬rroako errege-erreginen senidea. Erreinuko uriburutik etorri zan eta eskualdea biztanlez bete eban erregearen aginduz. Lehenengo, Bedian parau zan biziten, Gal¬dakaoko parrokiarena zan herrian, eta, gero, Galdakaora eroan eban bere oinetxea, Zabalara (gaur egun, Zabalea). Bertan, "torre edo gaztelu" bat eregiteko agindu eban, Malmasinetik hurrean egoan gotorlekua. Bedian Santxoren se¬mea gelditu zan, aitaren izen bera eukana, Tosubandoko torretxean (Gortazar jauregitik hur). Gaur egun ondino zutunik dago, eta jasota dago gitxienez 1075ekoa dala. Santxo, semea, Teresa Aia¬lakoagaz ezkondu zan, Fernan Aialakoa boteretsuaren alabeagaz. Era berean, Nafarroak indartu egin eban Barazarretik pasetan zan.

Bizkaiko konderria edo jaurerria izeneko tenentzia lau merindadek osotzen eben: Busturiakoak, Markinakoak, Uribekoak eta Arratiakoak Vitoria-Gasteizerako bidea. Iurreta¬tik, Durangoko uriaren ondo-ondo¬tik (Durangori Santxo VI.ak, jakitu¬nak, emon eutsan uri-gutuna 1180 inguruan), "Yurregoikoa"tarrak etorri ziran Arratiara; gitxi gorabe-hera, 1198tik dagoz Arratian. On Celinosen ondorengoak ziran eta errege-odol nafarra eukien, lehen aitatutako J. E Delmasen arabera. Iurretagoikoa familiakoak, denpo¬reagaz, izena emon eutsien elei¬zate barri bateri: Igorre edo Iurre. Eleizate hori muga eta Baskoniako kostaldea eta barrualdea lotzean zituen errege-bideak indartzeko testuinguruan sortu zan. Torretxea Bildosolako jauregi bihurtu zan eta, gaur egun, Arteako udalerria¬ren barruan dago.

Hauxe dino Bizkaiko lehenengo historialariak, Lope Gartzia Salazar bandokideak, Portugaleteko pre¬boste eta Castro Urdialesko me¬rinoak (1399-1476): "En el año que la villa de Vitoria (fundada en 1181) era del reino de Nabarra (antes de 1200), havia una linaje de caballeros en una aldea cerca de ellas que llamaban e llaman agora San Martín de Avendaño, que eran poderosos en la co¬marca, e fasian continuamente muchos enojos a los pobladores de Vitoria, de lo cual todo el dicho concejo se enviaron querellar al rey de Nauarra, su señor, e falla¬ronlo en una huerta mirando con algunos caballeros que estaban con él, como le dieron su querella, tomo el una espada al mensajero dellos e corto con ella unas dies cabezas de verzas e dixoles "los de vitoria sodes para poco que a los que asi vos fatigan debriades les facer como yo fise estas berzas".

Con esto se fueron a la dicha villa e acordaron en aquello, todo el pueblo levantaronse una noche e fueron sobre aquellos caballeros de Avendaño que allí fasian su vivienda, e sus palacios e heredamientos que estaban descuidados, e quemaronlos e mataronlos a todos con fijos e mujeres con toda su generación, sino un mozo, hijo mayor dellos, lo saco de noche envueltos en sus vestiduras, e fuese con él a Arratia, e criollo allí Don Sancho de Galdacano, hijo del caballero de Galdacano, e seyendo ya ome, ovo convención con la dicha villa que tomase orden de la iglesia, que no curase de fecho de caba¬llería e que entrase en la tierra, e fisieronlo arcipreste de Alava, e salió omo para mucho, e tomo por manceba un fija de Don San¬cho García de Zurbano... e fizo en ella a Juan Pérez de Abendaño".


Burruka horreek ohikoak ziran uri barrien eta jaun handien ar¬tean; izan be, uriak erregearen aurrean kitutuen zituen kontuak, eta erregeari ordaintzen eutsie¬zan merkataritza-pribilegioengaitik ordaindu beharreko zergak, eta, holan, Arabako lautada kontrole¬tan eben jaun handien kontroletik kanpo gelditzen ziran. Sarraski hori gorabehera, abendañotarrak (ge¬baratarren ondorengoak; Bizkaiko jaunak) Urgoitiko torretxea eregi eben Erdi Aroko Puentelatorreko zubiaren ondoan, Galdakaon (Be¬kea auzunean, ondoko baserriak armarria gordeten dau ondino be). Ibaizabalen gainean, zubi haren antzeko egituradun beste zubi ba¬tek iraun dau Lemoan: Zubizarre, Iturritze auzunean.

Lope Gartzia Salazarrek, Bie¬nandanzas e Fortunas liburuan (1471) dinoskunez, Juan Perez, Gasteizetik igesean Bediara iritsi zan abendañotarraren semea, Arratian jaio zan 1220an: "Casó con la hija de don Pero Ortíz, Señor de Aramayona (Alaba) y descendiente de los reyes de Na¬varra". Lehenengo abendañotar arratiarraren ilobea be, Pero Ortíz de Abendaño, Arratian jaio zan 1250. urte inguruan: "pobló en Urquiçu (Igorre), por quanto las comunidades de Arratia enbiaron por él porque los agraviavan los de Cumelçu e otros escuderos comarcanos. E señoreó Arratia toda e eredóse en ella. E eredó Aramayona por don Pero Ortiz, su tío. Este Pero Ortiz de Avendaño casó con fija de don Martín Roiz de Gautiques".

Santa Lutzia eta San Kristobale¬ko eleitzatean (gaur egun Igorreko auzunea), lehen aitatutako zumel¬tzutarrak, Urkizuko torretik, eskual¬de osoari eraso egiten eutsien; hori dala eta, arratiarrak eurak, gehie¬gikeria horreei amaierea emoteko, Galdakaoko abendañotarrai deitu eutseen. Abendañotarrak irabazi eben eta torre barri bat eregi eben Urkizun XIII. mendearen hasikeran, Pedro Perez Abendañokoa buru zala. Bertatik, Arratia osoko jaun eta jaube izan ziran XVI. mende¬ra arte. Kargurik garrantzitsuenak izan zituen, eta Durangalderaino, Elorrioraino, zabaldu eben euren agintea; hain zuzen be, jauregi itzel bat egin eben bertan.

Gaztelak Mendebaldeko Nafa¬rroa konkistau ondoren, XII. men¬de amaieran, jaun handiak bando bitan banandu ziran: "ganboata¬rrak" batetik, Nafarroako erreinu baskoira itzultzearen aldekoak; eta, bestetik, "oinaztarrak", Gazte¬laren aldekoak. Abendañotarrak, ganboatarrak izan arren, Arratia osoaren eta inguruko beste he¬rri batzuen gaineko agintea lortu eben (Galdakao, esate baterako). Bai Usansoloko bai Lemoako ar¬marrietan makal-orria ageri da, abendañotarren ezaugarria.

XV. mendean beste 3 me¬rindade sortu ziran Bizkaian: bi Durangaldean (ordurako guztiz integrauta Bizkaian), Durango eta Zornotzako merindadeak; eta bestea, Bediako merindadea. Be¬diako merindade barria Lemoako eleizateak eta Bediako eleizateak osotzen eben, nahiz eta Bediakoa artean be Galdakaokoaren menpe egon. Bediako merindadea zan danetatik txikerrena, eta, beharba¬da, bertako kideetako batek euki eban garrantziagaitik sortuko zan. Lope Gartzia Salazar (1399-1476) bandokidearen aitatutako liburuan esaten danez, urte hareetan: "El linaje de Vedia e de Usansolo son de buenos escuderos antiguos e de Vedia es agora principal del Sancho Ortis de Vedia, que se falla que aviene en siete generaciones del cauallero de Galdaño, que fue natural de Nauarra, e vino a poblar allí, e viene del de padre en padre".

* Aitor Erdoziak euskeratuta