ORREAGA AHAZTU DUEN HERRIA GARA

ORREAGA AHAZTU DUEN HERRIA GARA
Aitzol Altuna Enzunza



Erromatarrek “damnatio memoriae” edo memoriaren kondena zeritzana erabiltzen zuten senatuaren aginduz pertsona edo herri oso baten lekukotasuna ezabatzeko: testu guztietatik kentzen zuten haren izena, bere ohorez eraikitako monumentuak bertan behera botatzen zuten eta inork ezin zuen ezer idatzi edo esan beragandik. Gure historiak ere “damnatio memoriae” jasaten du, baina ez bakarrik gure etsaiengandik.

Ikastolak berreskuratu zituzten gure gurasoek, auzolanean, bertan bere haurrak hezteko, euskaldun gisa, euskal senaz. Haietako batetik irten nintzen ni eta ikastola berean daude gaur nire haurrak. Euskaldun jaio eta hezi ninduten, horrek markatu du gehien nire nortasuna. Baina zergatik ginen euskaldun? Hau da, nortzuk dira gure gurasoak edo arbasoak, zeintzuk izan dira gure orain arteko bizitzaren ezagutzak, lorpenak eta porrotak. Koldo Mitxelenak esan zuen bezala “Herri honen misterioa ez da jatorria, bizirautea baizik”.

Ikastola utzi nuenean ez nekien erantzuna, inork ez zidan azaldu, inork ez zidan irakatsi, agian inork ez zekien, agian gaur ere ez dakite berdin jarraitzen baitu gure bizirautearen misterioak. Ofizialki misterio bat da gure iragana, Espainiaren historiatik at (edo Frantziaren historiatik at) ez dugu historia edo memoria propiorik, beraz, nekez eduki genezake nortasun propiorik. Horrela ni ere inperialismoaren egi ofiziala onartzeko prest nengoen: baserritarrak izan ginen, gure mendi eder baina basatietan ezkutatuta bizi izan gara, zomorroak bagina bezala, beste herriengandik aparte.

Hori ez da arrazionala ezta gure benetako iragana edo izaeraren bilakaera, horregatik gure historia ikasteari ekin nion nire kabuz, gure memoria kolektiboa berreskuratu behar nuela sentitzen nuelako. Baina lortzen nituen liburu guztiek ez ninduten asetzen. Ez zen gure historia edo memoria, gu menperatu edo menperatu nahi zutenenak baizik: erromatarren, godoen, frankoen, musulmanen, Gaztelaren, Akitaniaren, Frantziaren edo Espainiaren historia idazten dute gure lurretan dauden unibertsitatetik ateratzen diren historialariek, eta hor gure herria subjektu pasibo bat besterik ez da. Gure memoria liburuetatik eta eskoletatik ezabatu dute, horrela oso zaila dugu etorkizun bat edukitzea inoren menpeko izan gabe.

Behin lagun batek esan zidan zergatik ez nuen gure historia nafar Estatuaren ildotik harilkatzen. Historia bera kontatzen dut orain nire idatzietan, baina zentzua hartu du, horrela bai agertzen da gure herriaren nahia subjektu politiko bezala, gu garelako gure historiaren protagonistak. Koldo Mitxelena ere horretaz konturatu zen esan zuenean “Euskara mantendu zen, euskaldunak, kanpotik zentozten inbasoreen kontra errebelatu ginelako eta frankoen eta bisigodoen aurrean ez genuelako amorerik eman”.

Bere buruari Estatu bat eman dion herri zapaldu baten historia da geurea. Beraz, inbasore edo inperialista berrien aurrean amorerik emateko prest ez gaudenak gara gaurko nafarrak, Matalas zuberotar matxino eta erresistentzi buruaren herri-kantuan esaten den bezala, “egiazko euskaldunak tirano arrotzen ohiltzeko (gure ama lurretik botatzeko)”.

ORREAGA, EUSKAL ESTATUAREN SORRERA

Orreagako lehen guduan euskaldunak 20.000 frankoren armada bat garaitu genuen 778ko abuztuaren 15ean. Bataila hartan, armada arin eta beterano baten zati handi batek mendean hartu zuen beste armada bat, lurraldea ezagutzen ez zuena, musulmanen kontrako kanpainan eta Zaragozako setioan ibili berria. Baskoien akuiluak bi izango ziren, frankoek baskoien dukea hil eta Iruñeari su eman izanaren mendekatu nahia, baina, batez ere, independentziaren aldeko gudu bat izan zen, frankoen inperialismoa geldiaraztekoa. Europa osoko historia liburuetan, Erdi Aroko Europako batailarik garrantzizkoenetako bat da Orreagako Lehen Bataila.

824. urtean, Karlomagnoren biloba Pepin-ek armaz hornitu zuen frankoen beste ejertzito bat, Eblo eta Aznar kondeak jarri ziren haren buru. Armada hark Pirinioak zeharkatu zituen; neke handirik gabe sartu zen Iruñean, eta urkamendira eraman zuen bertako jende asko, eskarmentuan sartu eta atzetik inoren erasorik ez izateko; abadeak eta agintariak izendatu zituen, frankoenganako leialak. Itzultzean, Karlomagnok eginiko bide bera egin zuen, Ibañetatik eta Luzaidetik. Euskaldunek Eblo eta Aznarri eraso egin genien, eta gatibu hartu genituen, Karlomagnoren armada garaitua izan zen toki berean, gure Estatu propioaren bigarren harria jarriz.

Gudu hartan, Eneko Aritza Ximeno euskal buruzagia nabarmendu zen, 50 bat urtekoa. Izan zuen laguntzarik: Belasko familiarena, bere anaia Gartzea Ximenez-ena edo Baskonia hegoaldeko bere anaiorde musulmanena, baina batez ere Baskonia osotik etorritako euskaldun xume eta askatasun zale askorena. Geroztik euskaldunak mundu osoan nafar gisa ezagutuak izan gara, hori baita gure Estatuaren izena.

Mende horietan guztietan, baskoiak edo euskaldunak independenteak izan ginen, erresistentzia gogorra egin geniolako godoen, musulmanen eta, batez ere, frankoen inperialismoari. Dokumentuetan ez da ageri baskoien edo euskaldunen arteko inolako gudurik, beraz, kontzientzia nazionala eta interes komuna, inbasioetatik babesteko lurrak, aberastasuna eta jendea: horra hor euskaldun guztiek zergatik sortu genuen Nafarroako Estatua denon ahaleginak baturik.

Gaur, bere buruari Estatu bat eman dion herri zapaldu baten historia da geurea. Beraz, inbasore edo inperialista berrien aurren amorerik emateko prest ez gaudenak gara gaurko nafarrak, Nafar Erresistentzia. Horregatik abuztuaren 15an Pasai Donibanen elkartzen gara urtero, gure herriaren erresistentzia historia nornahiri bertan azaltzeko, santutxoan giltzaturik aspaldi norbaitek harrizko oroitarri baten zizelkaturik gure memoria ezabatu ez zezaten idatzi zuelako latinez: “Orreagara joan ginen eta Pirinio mendietara…Karlomagnoren ejertzitoaren kontra borrokatzera, frankoen erregea, gure Baskoniako herriarekin”.